Bazylika archikatedralna Świętej Trójcy

Opactwo Cystersów (OCist.)

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
8 sierpnia 1976 roku 

Archidiecezja Gdańska

Nie wiadomo kiedy powstała Oliwa, choć badania archeologiczne wskazują na osadnictwo na tym terenie już we wczesnej epoce żelaza, a niepotwierdzona tradycja cysterska wspomina o istniejącej w Oliwie siedzibie książąt pomorskich. Pierwsza wzmianka o Oliwie dotyczy fundacji klasztoru cystersów w 1186 roku. Zakonnicy uzyskali wtedy od pomorskiego księcia Sambora I z 1188 roku akt nadania kilka osad i w tym Oliwę, która na długie wieki stała się wsią klasztorną, a jej historia związała się bezpośrednio z historią opactwa cysterskiego. Bazylika jest najdłuższym kościołem cysterskim na świecie kryjącym dzieła sztuki sakralnej w stylu renesansowym, barokowym, rokokowym i klasycystycznym o wysokim poziomie artystycznym.
Bazylika katedralna jest kościołem pocysterskim, katedralnym i parafialnym p.w. Trójcy Świętej, została zbudowana około 1186 roku z fundacji Księcia Pomorskiego Sambora I. Wznoszona etapami w okresie: romańskim i romańsko-gotyckim, XIII wiek, oraz gotyckim, II połowa XIV wieku. Widocznymi elementami romańsko-gotyckiej bazyliki są m.in. filary krzyża transeptu, ostrołukowe, uskokowe arkady międzynawowe z półkolumnami o trapezowych głowicach przy filarach. Znacznie później, bo w 1582 roku, powstały piękne późnogotyckie sklepienia gwiaździste smukłej nawy głównej. Kilkakrotnie była zburzona i spalona, odbudowana w 1594 r. staraniem króla Stefana Batorego, konsekrowana 14 sierpnia 1594 r., Późniejsze przeróbki objęły przede wszystkim fasadę. W 1688 roku wykonano barokowy kolumnowy portal główny, a w roku 1771 – późnobarokowy szczyt ze stiukową dekoracją i strzeliste hełmy wież zniszczone 1945 roku.
Bazylika zostaje ustanowiona kościołem katedralnym 30 grudnia 1925 r., podniesiona do godności Bazyliki Mniejszej w 1976 r. Obecnie jest to trójnawowa bazylika z transeptem, długość 107 m. z obejściem wokół prezbiterium. Najdłuższy kościół w Polsce, został zapisany w Bazylice św. Piotra w Rzymie na listę największych kościołów świata, – szerokość 19 m., szerokość środkowej nawy 8,3 m, wysokość środkowej nawy 14,7 m. Nawa południowa jest węższa od nawy północnej i krótsza o 4 przęsła.
Nad nawą główną i nawami bocznymi, transeptem, prezbiterium i obejściem jest sklepienie żebrowe. W prezbiterium jest monumentalna nastawa barokowa ołtarza z 14-tu kamiennych półkolem ustawionych kolumn, podtrzymujących umieszczone ponad nimi stiukowe niebo z osobnym centralnie kulistym witrażem Świętej Trójcy, który wykonała artystka Bandouin de Cortenay w 1948 r. Na obłokach liczne rzeźby stiukowe, przedstawiające Chrystusa, Dawida, Mojżesza i kilkanaście innych postaci oraz około 150 alabastrowych główek anielskich i 2 putta. W ujęciu kolumn znajduje się duży obraz Andrzeja Stecha przedstawiający NMP i św. Bernarda patronów klasztoru oliwskiego. We wnętrzu katedry są 23 ołtarze, przeważnie o dużej wartości artystycznej. Reprezentują trzy style architektoniczne – renesans, barok i rokoko.
W obejściu znajduje się kaplica św. Krzyża, zwana też kaplicą Opacką. Jest to najstarsza spośród kaplic w katedrze. Pod nią znajduje się krypta biskupia, gdzie pochowani są biskupi gdańscy. W katedrze jest również grobowiec książąt pomorskich, ponieważ Oliwa od początku była miejscem pochówku książąt pomorskich i ich krewnych.
Katedra głównie słynie ze swoich wspaniałych rokokowych organów, na których odbywają się w sezonie letnim koncerty organowe.
Powstanie wielkich organów w kościele klasztornym wiąże się z osobą opata Jacka Rybińskiego. Za jego czasów utworzono w konwencie oliwskim chór i zespół muzyczny oraz w 1748 roku postanowiono zbudować nowe organy.
W 1758 roku przybył, najpierw do Gdańska, a później do Oliwy, Jan Wilhelm Wulff z Ornety wnuk organmistrza Johanna Georga. Opat Jacek Rybiński zlecił młodemu Wulffowi przebudowę małych organów w transepcie kościoła. Praca trwała 22 tygodnie. Następnie, w 1763 roku, rozpoczął on pracę nad wielkimi organami, która trwała 25 lat. Później, w latach 1791–1793, przy organach pracował Fryderyk Rudolf Dalitz.W 1820 roku państwo pruskie wydało edykt kasacyjny, a w 1831 rzeczywiście skasowało opactwo. Kościół klasztorny stał się kościołem parafialnym, a opiekę nad organami przejął organmistrz J. B. Wiśniewski. W miarę możności dokonywał on bieżących napraw, ale brak funduszy spowodował, że niszczejące organy coraz bardziej wymagały gruntownej renowacji. Rekonstrukcję wielkich organów przeprowadził w latach 1863–1865 organmistrz ze Szczecina – Friedrich W. Kaltschmidt. Dwa lata później, w 1867 roku, pałac opacki wraz z parkiem, stał się własnością Marii Hohenzollern-
-Hechingen – bratanicy ostatniego opata komendatoryjnego, klasztoru oliwskiego. Nowa właścicielka pałacu utworzyła fundację na rzecz kościoła przeznaczając część pieniędzy na konserwację organów.
Od 1914 roku opiekę nad organami sprawowała firma Józefa Goebla z Gdańska, która podjęła się prac renowacyjnych, ale ze względu na brak funduszy prace rozpoczęły się dopiero w 1934 roku. W 1945 roku organy zostały częściowo uszkodzone przez żołnierzy radzieckich, którzy rozbili kontuar i rozkradli część piszczałek oraz zniszczyli urządzenia elektryczne. Pierwsze naprawy, jeszcze w 1945 roku, przeprowadził Schwartz, dzięki czemu organy mogły zagrać już na święta Bożego Narodzenia. Jednak remont przeprowadziła dopiero w 1955 roku firma krakowska Wacława Biernackiego. Uzupełniono wtedy brakujące piszczałki i dodano rejestr naśladujący dźwięk dzwonów. Dzięki naprawie pojawiła się możliwość zorganizowania festiwalu muzyki organowej. Od 1958 roku międzynarodowe festiwale są przeprowadzane w Oliwie corocznie.
Obecnie organy ,połączone ze sobą trzy instrumenty, posiadają 110 głosów rzeczywistych, z tego 87 przypada na główny instrument, 14 – na małe organy, a 9 – na pozytyw. Na podstawowy rejestr składa się 56 piszczałek. W głosach złożonych jest ich więcej, gdyż cały głos tworzy od 3 do 8 rzędów piszczałek. W sumie w całych organach znajduje 7876 piszczałek, z czego 906 – w małych organach umieszczonych w transepcie. Po II wojnie Katedrę pokryto miedzianą blachą. W 1980 roku została przeprowadzona renowacja wnętrza oraz poddano konserwacji obrazy w nawie głównej. Papież Pius XI erygował bullą z dnia 30 grudnia 1925 roku diecezję gdańską. Na mocy tej bulli kościół oliwski uzyskał rangę katedry, a Oliwa stała się stolicą diecezji i siedzibą biskupów.